Akran zorbalığı, bir çocuğun ya da bir gencin, diğer çocuklara tekrar tekrar ve kasıtlı gösterdiği kötü muameleye (fiziksel, sözel, psikolojik) maruz kalınması durumudur. Bir çocuğun başka bir çocuğa ekonomik ya da farklı bir güç üstünlüğü kurması da görülebilen akran zorbalığı çeşitlerindendir.
Zorbalık Türleri
Zorbalık türleri birkaç başlık altında incelenebilmektedir;
Fiziksel zorbalık: vurma, itme, tekmeleme gibi fiziksel teması içerir.
Sözel zorbalık: akran ile alay etme, hakaret etme, tehdit etme gibi sözel tutumları kapsamaktadır.
Duygusal zorbalık: diğer akranı dışlama, akran hakkında olumsuz sözler konuşma ve yayma, sosyal ilişkileri manipüle etme gibi davranışları içermektedir.
Siber zorbalık: internet ya da dijital platformlar üzerinden yapılan olumsuz tutum ve davranışlara denmektedir. Akran zorbalığı, yapılan kişi üzerinde psikolojik ve duygusal etkiyi bırakabilir. Zorbalık ile mücadele etmek, engellemek ve önlemek için farkındalık oluşturmak gerekli ve önemlidir.
Çocukların Akran Zorbalığına Uğradığı Nasıl Anlaşılır?
Çocukların akran zorbalığına uğradığını belirlemek bazen güç olabilmektedir. Bunun başlıca sebebi çocukların bu durumu başkası ile veya bir yetişkin ile paylaşmaktan çekinebilmektedirler. Bazı belirtiler zorbalığa maruz kaldıklarını gösterebilir;
- Fiziksel belirtiler: yaralanmaların görülmesi ancak bu yaralanmaların nedeni açıklanamaması, vücutta morluklar, kesikler. Kaybolan ya da hasar gören kitap kıyafet gibi eşyaların varlığı.
- Davranış değişiklikleri: Okula gitmek istememe hali, akademik başarıda beklenmeyen düşüş. Sosyal etkinliklerden, aktivitelerden veya arkadaş ilişkilerinden uzaklaşma hali.
- Duygusal belirtiler: Çocuğun kendisini süregiden biçimde üzgün, endişeli, korkmuş hissetmesi ve çevreden de bu duyguların kolayca görünebilmesi. Uyku problemleri ile birlikte artan kabusların ortaya çıkması. İştahsızlık ya da aşırı yeme.
- Sözel ipuçları: Zorbalık ile ilgili doğrudan ya da dolaylı yoldan dile getirilen şikayetler.
Çocuklarda Akran Zorbalığı ile Baş Etme Yöntemleri
Zorbalık ile baş etme sosyal beceriler bağlamında ele alınmakta, sorun odaklı başa çıkma becerilerinin akran ilişkilerini geliştirdiği ve çocukların zorba olma ya da zorbalığa maruz kalma riskini azalttığı bilinmektedir. Çocuklarda akran zorbalığı ile baş etme yolları listelendiğinde; akranlarından durmalarını istemek, karşı koyarak mücadele etmek, bir yetişkine (aile üyesi ya da öğretmen gibi) anlatmak-paylaşmak, bu tarz davranışları yapan akranlardan uzak durmak, yeni arkadaş ilişkileri kurmak gibi çeşitli yöntemler uygulanabileceği bilinmektedir.
Çocukların akran zorbalığı ile baş etmelerine yardımcı olabilmek için diğer stratejilere bakmak gerekir ise;
- Açık iletişim: Ebeveynlerin çocukları ile konuşabilmeleri, onların duygularını rahatça ifade edebilecekleri güvenli alanlar oluşturmaları, zorbalık hakkında bilgilendirici paylaşımlar yaparak çocuğun bu gibi durumlar karşısında durumun farkında olmasını desteklemek gerekmektedir.
- Özgüven: Ebeveynlerin çocuklarının özgüvenlerini geliştirebilmelerini desteklemek amacı ile çocuklarının güçlü yönlerinin altını çizmeleri ve sosyal becerilerini geliştirebilmeleri için yine ebeveynlerin çocuklarını desteklemeleri yardımcı olmaktadır.
- Destek: Öğretmenler, rehberlik servisi/öğretmeni ile iletişime geçerek durumu onlara aktararak yardım-destek istemelerini çocuklara aktarmak ve anne babanın çocuklarının arkadaşları ve aile bireyleri ile görüşerek destek ağı oluşturmaları da konu ile ilgili detekleyici olmaktadır.
- Zorbalıkla başa çıkma stratejileri öğretmek: ebevyenlerin zorbalıkla başa çıkabilmeleri amacı ile çocuklarına neler yapabileceklerini öğretmeleri, bunun hakkında fikir alış verişi yapmaları, çocuklarının zorbalık durumları karşısında sakin kalmaları ve kendilerini savunmayı da öğretmeleri önemli bir unsurdur.
- Uzman desteği: Zorbalık ciddi bir süreçte devam etmekte ise duygusal ve psikolojik sağlamlığı desteklemek amacı ile bir çocuk psikoloğu ile görüşmeyi düşünmek de yardımcı olabilir.
- Siber zorbalık ile mücadele: Ebevyenlerin internet kullanımını güvenli hale getirebilmeleri için önce çocuklarını bilgilendirmeleri gerekmektedir.
Zorbalık Durumunda Mağdur Olan Çocukların Ebeveynleri Ne Yapmalıdır?
Akran zorbalığına maruz kalan çocukların ebeveynlerinin alabileceği önelmler ve yapabilecekleri bazı önemli adımlara örnek olarak şunlar verilebilir;
Ebeveynlerin çocuğu dinlemesi ve onları desteklemesi büyük önem taşımaktadır. Çocukların yaşadıklarını anne babası ile paylaşmasına alan açılması ve dikkatle dinleneceğini bilmeleri çocuklar için rahatlatıcı ve güven verici bir unsurdur. Çocuklar, duyguları anlaşıldığında ve yanlarında ebeveynlerinin olduğunu bilmeleri, onların gelişimi açısından ve akran zorbalığı karşısında kendilerini daha iyi hissetmelerini sağlayabilmektedir.
Ebeveynler olarka çocukların okulu, öğretmenleri ile görüşerek durumu paylaşmaları önem taşımaktadır. Okulun akran zorbalığına yönelik mücadele adımlarını öğrenmek ve ebeveyn-okul işbirliği yapılması açısından bilgilendirici paylaşımların yapılması çocuk için fayda sağlamaktadır.
Anne baba ve çocuktan var ise kardeşten oluşan aile ortamında çocuklar için güvenli bir ortamın olması ve çocuğun kendisini güvende hissetmesi, akran zorbalığının etkilerini azaltmak açısından önemli bir rol oynamaktadır.
Çocukların özgüvenini destekleyecek ve artıracak aktivitelerin, hobilerin çocuğun hayatına kazandırılması onların özgüvenini desteklemektedir. Özgüveni yüksek çocuklar, akran zorbalığı karşısında daha rahat ve etkili başa çıkma yöntemleri geliştirebilmektedir.
Gerektiğinde profesyonel bir destek almak, çocukların uğradığı zorbalık etkilerini kolay atlatmalarına yardımcı olmaktadır.
Çocukların zorbalık ile başa çıkabilecekleri stratejileri ebeveyn ve çocukların beraber görüşmesi ve fikirler üretmeleri de çocukların rahatlamasına ve ynei çözüm yolları geliştirmelerine destek olmaktadır.
Bu gibi çeşitli adımlar, çocukların akran zorbalığı ile başa çıkmasına ve bu süreçte kendilerini daha güçlü hissetmelerine yardımcı olabilmektedir. Ebeveynlerin çocuklarına onların yanında olduklarını hissettirmeleri, onlara destek olmak adına atılabilecek en büyük adımdır.
Zorba Olan Çocukların Ebeveynleri Nasıl Bir Yol İzlemelidir?
Akranlarına zorbalık uygulayan çocukların ebeveynleri, çocuklarının bu davranışlarını düzenlemek ve sağlıklı bir gelişim süreci sağlayabilmek amacı ile bazı noktalara dikkat ederek konu ile ilgili çeşitli adımlar atabilirler. Bunlara örnek olarak;
- Empati ve anlayış geliştirmek: Ebeveynlerin çocuklarının neden bu davranışlara başvurduğunu anlamaya çalışmalar önemli olmaktadır. Çocuklarının yaptığı bu davranışların altında yatan sebeplere örnek olarak özgüven eksikliği, dikkat çekme isteği ve aile içi dinamikler olabilmektedir.
- Açık ve net iletişim: Ebeveynlerin çocukları ile zorbalık hakkında açık iletişimde olmaları, bu davranışın kabul edilemez yönlerini ve başkalarına zarar verdiği anlatılabilir.
- Pozitif davranışları teşvik etmek: Ebeveynlerin zorbalık davranışında bulunan çocuklarının yalnızca olumsuz tarafları görerek konuşup hareket etmelerinden ziyade, çocuklarının olumlu davranışlarını görerek onları ön plana çıkarmaları ve olumlu yanlarını güçlendirmeleri gerekmektedir.
- Rol model olmak: Ebeveynlerin unutmamaları gereken en büyük unsurlardan birisi de çocuklarının anne babalarını örnek alarak taklit etme davranışına yatkın olmalarıdır. Ebeveynler olarak yetişkinlerin kendi davranışları ile çocuklarına örnek olmaları ve empati, saygı gibi değeleri rol model almalarına öncülük ettikleri atlanmaması gereken başka bir faktör olmaktadır.
- Destek almak / porfesyonel yardım: Çocukların akranlarına uyguladıkları olumsuz davranışlar, zorbalık devam ediyor ise bir çocuk psikoloğundan destek almayı ebeveynler düşünebilir.
Anne babaların çocuklarının duygusal ve sosyal gelişimini desteklemek amacı ile sabırlı ve tutarlı olmaları önem taşımaktadır.
Çocuklarda Akran Zorbalığı Nelere Yol Açar?
Akran zorbalığının çocuklar üzerindeki etkileri ise; kısa süreli ve uzun süreli olarak ayrılabilir.
Kısa süreli etkileri; zorbalık yapan çocuklar, akranları arasında daha güçlü olarak görülebilir. Zorbalık davranışlarına maruz kalan çocuklar ise yaralanabilirler, mutsuz, içe kapanık ya da saldırganlık gibi bazı tutum ve davranışlar geliştirebilirler. Bu çocuklar kendilerini değersiz hissedebilir ve yoğun bir stres altında kendilerini hissedebilirler. Bunların yanı sıra, okul başarılarında düşüş gözlemlenebilir ve hatta okula gitmeyi reddedebilirler.
Uzun süreli etkileri ise; akran zorbalığına maruz kalan çocuklarda ruhsal sorunlar geliştirebilir ve depresyon, kaygı, düşük özgüven ve sosyal çekilme gibi sorunlar da yaşayabilirler. Çocukların fiziksel sağlığını da etkileyebilir. Uyku problemleri, baş ağrısı, mide sorunları gibi sağlık konularında etkilerin olduğu görülebilir. Zorbalık davranışına maruz kalan çocukların arkadaşlık ilişkilerinde zorluklar yaşayabilir ve sosyal çevrelerinden uzak kalabilirler. Bu durum nedeni ile çocukların sosyal becerilerini geliştirmelerini etkiler.