Çocuklarla ölüm üzerine konuşulurken çocukların neyi bildikleri ve neyi bilmedikleri önemli konulardır. Gerekli ve yeterli bilgi verilerek çocukların olası korku, endişe ve şaşkınlıklarını giderebilmek ve önüne geçebilmek mümkündür. Çocuklar ile ölüm konusu hakkında konuşulurken, anlatım şekli çocuğun yaşına ve geçmiş yaşam deneyimlerine bağlı olarak belirlenebilir.
Çocuklar ölümün farkındadırlar. Günlük yaşamlarında çeşitli hayvanların ölüsünü-ölümünü görebilirler ve oyunlarında ölüm temasını işleyebilirler. Ölüm, yaşamın parçasıdır ve çocuklar da farklı düzeylerde de olsa ölümün farkındadırlar.
Çocuklara Ölüm Kavramı Nasıl Açıklanmalıdır?
Çocuklarla ölüm kavramı üzerine konuşabilmek için öncelikle yetişkinlerin kendilerini rahat hissetmeleri gereklidir. Çocukların konu ile ilgili ne kadar bilgiye ihtiyacı olduğu da önemlidir. Onlarla ölüm konusu konuşulurken çocukların ihtiyacı olan bilgiler verilirse, bir krize hazırlanmaları ve başa çıkabilmeleri konusunda onlara yardımcı olunabilir. Yetişkinlerin açık, dürüst ve rahatlatıcı bilgiler paylaşmaları ve bunları çocuğun yaşına ve merakı doğrultusunda yapmaları kolaylaştırıcı olmaktadır. Çocuklar çok iyi birer gözlemcidirler. Bir şeyin söylenmesi veya söylenmemesine ilişkin mesajları kolaylıkla alabilirler. Bu nedenle, çocukların ölüm kavramı hakkındaki sorularına cevap verilirken, yetişkinlerin rahat olmaları ve şüphelerinin olmaması çok önemlidir. Şüpheli cevaplar, çocukların fark etmelerini ve ölümün bilinmeyen, endişe verici olduğuna dair mesajlar almalarına neden olabilir.
Çocuklara ölüm kavramını açıklarken şu adımlar göz önünde bulundurulabilir;
- Çocuklar ölüme ilişkin soru veya merak ile geldiğinde onun hazır bulunuşluluğunu göz ardı etmeden iletişim isteğine karşı duyarlı olmak,
- Çocukların iletişim başlatmaya yönelik ebeveyn/yetişkine gelmelerini engellemeden olabildiğince yaşlarına uygun olacak şekilde açıklamaya çalışmak,
- Kısa, basit, dürüst açıklamalar ile çocuğa yaklaşmak, sorularına yanıt vermek,
- Çocukların duygularını ve düşüncelerini dinlemek, kapsamak,
- Çocukların yaş ve gelişimlerine uygun olmayan uzun ve detaylı yanıtlardan, onların kafalarında oluşturabilecek karışıklıklardan uzak durmak gerekmektedir.
Çocuklara ölüm kavramı hakkında verilecek bilgiler çocukların yaşına, deneyimlerine ve ölen kişinin çocukla olan ilişki düzeyine göre değişmektedir. Çocukların gelişimsel özelliklerine ve anlama düzeylerine göre ölüm, kayıp ve yas kavramlarını algılama becerileri değişmektedir.
0-3 yaş; 0-1 yaş arası bebeklik dönemi olarak nitelendirilirken 1-3 yaş dönemi oyun dönemi olarak nitelendirilmektedir. İlk yıllarda bebek annesiyle kurduğu bağ ile diğer insanlarla olan ilişkisini kurar. Bebek için anne, dış dünya ile bağlantıyı sağlayan kişidir. Bu dönemde yaşanacak bir kayıp, bebek tarafından doğrudan algılanamamakta, anne aracılığı ile yaşanmaktadır. İlk 9 ay içerisinde bebek anneyi kaybeder ise, bu kayıp 9 ay-2 yaş arasında yaşanacak kayba göre bebeği daha az etkilemektedir. 6 ay-2 yaş arasındaki çocuklarda ayrılık anksiyetesi yaygın bir şekilde gözlemlenmektedir. Bebek annenin uzun süreli yokluğunu veya ölümü arasındaki ayrımı fark edemez. Bebek üzüntülü hissedebilir ve bunu yeme, uyku tuvalet gibi alışkanlıklarındaki değişiklikler ile gösterebilir.
9 ay ile 2 yaş arasında bebeklerde bilişsel süreçler ivmelenmiş olmasından dolayı bebek anneyi tanır ve eğer bu yaş aralığında anne ölürse bebek şiddetli ağlama ile tepki gösterebilir. Baba kaybında ise bebek bunu tek başına kavrayamaz ve annenin tepkileri doğrultusunda kayıp duygusunu yaşayabilir.
3-6 yaş; Okul öncesi dönemde dönemde çocuklar ölümü, geri dönüşü olan, geçici bir durum olarak kavrarlar. 2-3 yaşları arasındaki çocuklar ‘sürekliliğin’ anlamını kavrayamazlar. Bu nedenle ölümü geçici olarak anlarlar. 4-5 yaşlarına geldiğinde çocuklar, geçmişin, geleceğin ve şimdinin anlamını kavramaya başlarlar. Bu yaşlardan önce çocuklar sevdiği birisinin yokluğuyla ölümü birleştiremez. Ölümün onlar için endişe verici tarafı ayrılıktır. Ölen kişinin bir süre sonra geleceği ya da başka bir yerde yaşamını sürdürdüğünü düşünürler. Okulöncesi dönemde çocuklar benmerkezcidir. Dünyada olan her şeyin kendileri için yapıldığını düşünürler ve ölümün getirdiği karmaşıklıkla kendilerini suçlama görülebilir. Bu yaş çocuklarına ebeveynleri açıklama yaptıklarında kaybı anlayabilecek beceriye ve dil gelişimine sahiptirler. Anne ve babanın kayıptan sonra da yaşamlarının aynı şekilde devam edeceğini, güvende olduklarını aktarıp bu konuyla ilgili çocuklarını yürerklendirirlerse, çocuklar bunu rahatça anlayabilirler.
6-12 yaş; Bu yaş dönemindeki çocuklar geçmişi, şimdiyi ve geleceği kapsayan zaman kavramını öğrenmiş ve yaşamları ile ilgili ilişkilendirmeye başlamışlardır. Zaman kavramı algılanması ile ölüm kavramının anlaşılması çocuk için kolaylaştırıcıdır.
Aile Bireyini Kaybetmiş Olan Çocuğa Ölüm Kavramını Açıklama
Aile, bireylerin kendilerini güvende hissettikleri; etkileşim, deneyim ve paylaşımların olduğu temel sosyal birimdir. Aile üyelerinden birisinin kaybı, diğer aile üyeleri için oldukça sarsıcı bir süreç olabilmektedir. Aile üyelerinin ölüm ve yas hakkında rahat, açık, kısa ve net konuşabilme ve duyguları kapsayabilme-anlamlandırabilme becerileri ile ölen kişinin ardından geriye kalan aile bireylerinin duygusal dünyalarına destek olabilme ve beraber güçlenebilme açısından önemli olmaktadır.
Ebeveynini ya da sevdiği bir yakınını kaybeden çocuklar ile ölüm hakkında konuşma yaparken dikkat edilecek önemli noktalar bulunmaktadır. Bir aile üyesini kaybeden diğer aile üyeleri de kayıp sebebi ile kendilerini üzgün hissedebilirler. Kendi soruları ve anlamlandırmak için gereksinim duydukları zaman olması nedeni ile çocuklar ile konuşacaklarında açıklamayı nasıl yapacakları konusunda zorlanabilirler. Çocuk ölüm hakkında sorular sorduğunda, aile ölüme dair bilgilerini kullanarak çocuklara yanıt verme konusunda zorlanabilirler. Çocuklar sorular sorarken yalnızca sordukları ve algılayabilecekleri düzeyde bilgiler edinmek isterler, aile üyeleri ise sorulan soru karşısında neyi nasıl ve ne kadar aktaracakları konusunda kararsızlık yaşamaktadırlar.
Sevdiği bir yakınını ya da ebeveynini kaybeden çocuk ile ölüm hakkında konuşurken özellikle çocuğun hayatta olan diğer ebeveyni ya da çocuğun kendisini yakın hissettiği, sevdiği diğer aile üyelerinden birilerinin bu konu hakkında onunla konuşması gerektiği bilinmektedir. Yetişkinlerin burada kullanacakları dilin sade, açık ve anlaşılır olması ve çocuğun duygularına karşı duyarlı olup onları kapsamaları önemli bir unsurdur.
Çocuklara Evcil Hayvanının Ölümünü Açıklama
Çocukların olay ve durumları algılama ve kavrama yetkinlikleri yetişkinlerin yetkinliğinden farklıdır.
2-3 yaşları civarındaki çocuklar çevreleri ile ilişkili olmaları nedeni ile ölüm hakkında bazı bilgilere sahiptir. Çocuklar sevdikleri birini, bir hayvanı kaybettiklerinde yine ebeveynlerinden biri ya da sevdiği ve kendisine yakın olan birisi tarafından yalın, kısa bir paylaşım ile ölümü konuşabilirler.
Çocuklara Ölüm Kavramının Yanlış Açıklanması Sonuçları
Ölüm kavramı üzerine çocuklar ile konuşurken ebeveynlerin açık, sade ve basit bir dil kullanarak paylaşım-açıklama yapmaları gerekmektedir. Çocuk, ölüme dair bazı kavramsal yanlışlar edinebilir; ölümün uykuyla karıştırılması, ölen kişinin uyuduğunun çocuğa aktarılması, çocuğu rahatsız edebilir ve çocukta uyku problemleri görülebilir. Ölen kişinin yetişkinler tarafından çocuğa ‘uzağa gittiği’ aktarıldığında da çocuklar terk edilmiş hissedebilir ve duygusal anlamda iç dünyaları rahatsız olabilir. Böyledce, ayrılık anksiyetesi söz konusu olabilir. Yine yetişkinler tarafından ‘hasta’ olarak nitelendirilen ve hasta olan kişinin öleceği şeklinde algıya neden olan söylemler, çocukların kendilerinin ya da sevdiği birisinin, ebeveyninin hastalandığında öleceğini düşünebilir. Yaşlı insanların öldüğüne dair çocuğun bilgilendirilmesi de çocuk için kaygı verici olabilir ama daha önemlisi bir çocuk veya genç bir kişi öldüğünde bu duruma şaşırabilir.
Çocukların Yas Dönemi Nedir?
Yas sürecinde acılardan dolayı kişilerin duygusal tepkilerinde bir takım değişimler olabilir. Çocukların ölüm, yas ve kayıp kavramları ile ilişkin yaşantılarını etkileyen kriterlerden birisi deneyimleridir. Her çocuk biriciktir. Bazı çocuklar 3 yaşından önce meraklarını dile getirerek sorular sorarken bazı çocuklar ise çevrelerinde bir ölüm olması ile farkına varırlar. Kayıp yaşayan çocuğa yetişkinlerin nasıl yaklaşım gösterdiği önemlidir. Yas süreci çocuklarda yetişkinlerden olduğundan farklıdır. Acı ve yası ifade etme şekilleri bu farklılığın en büyük nedenidir. Kayıpla birlikte çocuğun yaşadığı bulunduğu gelişim dönemi birbiri ile ilişkilidir. Yani, çocuğun yaşı, deneyimi, ölen kişinin çocuk ile bağı, çevre faktörleri, aile üyeleri arasındaki etkileşim ve iletişim örgüleri, çocuğun gelişim dönemi, kayıptan sonra aile üyelerinin tutum ve davranışları, duyguları, düşünceleri ve çocukların ihtiyaçlarının karşılanması, anne ve babanın stres ile başa çıkma stratejileri ve diğer yetişkinler ile olan ilişki ve etkileşimleri çocuğun yasını etkileyebilir.
KAYNAKLAR
Yıldız, A. (2004). Çocuk, ölüm ve kayıp. Sosyal Bilimler Dergisi, 7 (12), 125-144.
Başyiğit, Ö., & Şimşek Arslan, B. (2024). Ailede Ölüm ve Yas Okuryazarlığı. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 16 (4), 644-657.
Sarman, A., Tuncay, S, & Sarman, E. (2021). Çocukta Ölüm Kavramı, Ölümcül Hastalığı Olan Çocuklara ve Ailesine Yaklaşım. Sağlık Bilimleri Üniversitesi Hemşirelik Dergisi, 3 (1), 37-44.
Kula, M. N. (2017). Erken çocukluk dönemindeki çocuğa ölümü anlatmak. International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 12 (2), 301-314.
Sezer, S., & Saya, P. (2009). Gelişimsel açidan ölüm kavramı. Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Dergisi, 13, 151-165.
Köylü, M. (2004). Ölüm olayının çocuklar üzerine etkisi ve “ölüm eğitimi”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 17 (17), 95- 120.