Çocukluk çağlarında kendine zarar verme davranışları, pek çok ruhsal ve duygusal sağlık bozuklukları belirtileri olabilir. Bu davranışlar çoğu zaman çocukların yaşamış olduğu derin üzüntüler, kaygı bozuklukları, travmalar sonrasında yapılan eylemlerdir. Kendine zarar vermek, acı çektiğini belirtmek, bir yardım çağrısı gibi duygusal olarak kendini ifade etme yöntemi olarak görülebilmektedir. Bu davranışların belirtileri, vücuttaki kesik, morluk, yanık gibi çocuğun kendisine uyguladığı şiddet izleri, çekimser hareketler, sosyal uzaklaşmalar, çocuğun davranışlarında yoğun ve kesin değişiklikler, öfke patlamaları gibi belirtiler kendine zarar verme belirtileri olabilir. Bu tür davranışlara duygusal acılar ve stresler sebep olabilmektedir. Çocuklar acılarını ve streslerini kendilerine zarar vererek ağrıya dönüştürerek bu duygularla başa çıkmaya çalışırlar. Travmalar bu davranışların en büyük nedenlerindendir. Aile içinde şiddet, istismar, ebeveynlerin ayrılığı ya da vefat gibi travmatik anılar bu tür davranışların sebebi olmaktadır. Düşük özgüven ve kendini yetersiz hissetmek gibi düşünceler, çevrenin gösterdiği zorbalık gibi etkenler kendine zarar verme davranışlarını tetiklemektedir. Kendine zarar verme davranışları, çocuklar yoğun kaygı hissettiklerinde, istismara uğradıklarında veya aile içi sorunlarla karşılaştıklarında daha sık ortaya çıkmaktadır. Bu davranışları sergileyen çocuklar genellikle bu davranışları gizleme eğilimde olurlar ve utanma duygusunu yaşarlar. Ebeveynlerin ve öğretmenlerin çocukların duygusal dünyalarını gözlemlemeleri ve yoğun davranışlar farkettiklerinde de profesyonel yardım almaları gerekmektedir. Ebeveynler ve öğretmenler tarafından iyice gözlemlenerek erken müdahale edilen çocukların sağlıklı başa çıkma mekanizmalarını geliştirmelerine ve kendilerine zarar verme davranışlarını azaltmalarına destek olunabilir.
Çocuklarda Kendine Zarar Verdiği Nasıl Anlaşılır?
Çocukların kendine zarar vermesi oldukça ciddi bir konudur. Bu kadar ciddi bir konuda erken farkındalık da çocuğun sağlığı açısından oldukça kritiktir. Çocuklar bu davranışları gizlemeye çok meyillidir, bu sebeple ailenin dikkatli olması ve çocuklarıyla ilgili olması son derece önemlidir. Çocukların kendilerine zarar verdiklerini çocuğun vücudunda açıklaması olmayan yaralar, kesik izleri, yanıklar ya da morluklar görülür ise kendine zarar verme davranışının örnekleri olabilmektedir. Özellikle erken yaşlarda çocuğun alanına girmeden bunu kontrol etmek faydalı olacaktır. Yaralar kolayca saklanabilir, eğer çocuğun kendisine zarar verdiğinden endişeleniyor ise cildi düzenli kontrol etmek sağlıklı olacaktır. Tekrar eden yaralar da, aynı bölgede bir çok kez aynı şekilde kesik benzeri yaralar görüldüğünde ebeveynlere işaret olacaktır. Çocukların sosyal ortamda kendilerini geri çekmesi, arkadaşlarıyla ya da aile fertleriyle aktivitelerden uzak durması bir soruna işaret olabilir. Depresyonda olabilir, kendisine zarar vermeye meyilli olabilir, çocuk ile açık iletişim kurmak bu noktada önemlidir. Çocukların kendilerini değersiz görmeleri ve kendilerini suçlayıcı hissetmeleri gözlemlendiğinde kendisine zarar verme eğilimi olabilir. Birkaç haftadan daha uzun süren mutsuzluk, umutsuzluk, aşırı uykusuz ya da çok uyku, ani iştah değişimleri, ani ruh hali değişimleri, uzun süreli yorgunluk gözlemlendiğinde çocuk depresyonda olabilir, kendine zarar verme meyili olabilir.
Yoğun stres, kaygı bozuklukları, panik atak benzeri durumlar çocukta gözlemlendiğinde çocuğun kendine zarar verme ihtimali olacaktır, gözlemlenmelidir. Çocuklarda ani başlayan öfke kontrol problemleri, ani patlamalar, saldırgan davranışlara başvurma, kendisine ya da başkalarına karşı zarar verme davranışlarının bir örneği olabilmektedir. Sık sık yalnız kalmaya çalışmak, kendi kendine konuşmak, kendini gizlemeye çalışmak çocuğun kendisine zarar verme davranışlarının örneği olabilir.
Çocuklarda Kendine Zarar Verme Nedenleri
Çocuklarda kendine zarar vermek oldukça ciddi bir durumdur ve birçok farklı faktör buna sebep olabilmektedir. Ailelerin,öğretmenlerin, sosyal çevrenin bu sorunda ve çözümünde rolü oldukça büyüktür. Çocuklar kendilerini ifade ederken güçlük çektiklerinde, duygusal olarak zor zamanlardan geçtiklerinde, bunalımlarda kendilerine zarar verme meyili olabilmektedir. Yoğun stres, kaygılar, uzun süreli depresyon, öfke ve yetersiz hissetmek gibi sorunlar yaşandığında da bu sorun ortaya çıkıp davranış gösterebilmektedir. Aile içerisinde yaşanan çatışmalar, akran zorbalığı, travmatik özgeçmiş veya çocuğun hayatındaki büyük değişimler( boşanma, okul değişikliği,vb) çocukların genel hayat düzenini bozacağı gibi stresli olmalarına sebep olabilir. Bu stresi ifade etme ve baş etme yöntemi olarak kendisine zarar vermeyi seçebilir. Genetik ve biyolojik pek çok faktör de bu davranışa sebep olabilmektedir.Çocukların çevresinde kendisine zarar veren bir aile üyesi, arkadaş gibi bir örnek olursa, çocuklar da bu yöntemlere başvurabilmektedir.
Anne baba kaybı, ailede alkol kötüye kullanımı öyküsü, aile dinamiğinin işlevsel olmayışı, düşük benlik saygısı, yoksulluk gibi durumların kendine zarar verme davranışını etkileyen faktörler olduğu bilinmektedir. Aynı zamanda, kendine zarar veren çocukların ebeveynlerinin aşırı eleştirel tutumunun olması, aile üyelerinin tutarlı olmayışı da anne baba yoksunluğuna neden olan faktör olduğu da bilinmektedir. Çocukların üzüntü, endişe gibi duygularının ebeveynleri tarafından kabul edilmemesi ve kapsanmaması nedeni ile çocuklar bu duyguları ile başa çıkmada zorlanabilmektedir. Bu tutumlar ile karşı karşıya kalan çocuklar, olumsuz duygulanımlarını azaltmak için kendilerine zarar vermeyi bir yol olarak görebilmektedirler. Kendine zarar verme davranıçı açısından benlik saygısı düşük ergenlerin daha fazla risk altında oldukları görülmektedir.
Kendine zarar verme davranışının birçok nedeni olmaktadır;
- Duygulanım düzenleme: Öfke, üzüntü, hayal kırıklığı gibi duygular ardından çocuklar kendilerine zarar vermeyi kendilerini rahatlatma amacı ile başvurmaktadırlar.
- Kendilerini cezalandırma: Kendine zarar verme davranışının altında çoğu zaman kendini cezalandırma amacı ya da kendilerine yöneltilmiş öfke ile ilgilidir.
- Sosyal etki: Çocukların akranlarını etkileme isteği nedeni ile zaman zaman kendilerine zarar verme davranışına başvurdukları bilinmektedir. Kendilerine zarar verme davranışı, bu davranışta bulunan diğer akranları ile bağ kurma amacı taşımaktadır.
Çocuklarda Kendine Zarar Verme Türleri
Çocuklar kendilerine pek çok şekilde zarar verebilmektedirler, bazıları çok daha belirgin iken, bazılarını anlamak pek kolay olmayabilir. Sıklıkla en çok görülen kendine zarar verme yöntemi tırnak yemek, dudak ısırmak veya saç kopartmaktır. Bu davranışlar genellikle stresle ve anksiyete bozukluklarıyla ilişkilendirilir. Çocuklar mevcutta olan yaralarını açabilir, kabuklarını soyabilir, ve olan yaralarını daha büyük hale getirebilirler. Bu davranışlar yaşadıkları ağrının daha fazla olmasını istemek ile ilişkilendirilir. Çocuklar kendi vücutlarını sigara, ütü gibi sıcak materyaller ile yakabilirler. Bu oldukça ciddi bir sorundur. Çocuklar kendilerini bıçak, cam gibi kesicilerle kendilerini çizebilir, kesebilir, delebilirler. Çocuklar kendilerini cezalandırmak için olabildiğince az yemek yiyebilir, çok uzun süreli aç kalabilirler. Çocuklar ileri safhalarda bilinçli olarak aşırı dozda ilaç alabilir, kendilerini zehirleyebilirler.
Çocuklarda kendine zarar verme davranışlar pek çok şekilde ortaya çıkabilir. Bu davranışlar çocukların yaşadıkları duygusal ve psikolojik sıkıntıların bir yansıması olarak ortaya çıkabilir.
- Tipik kendine zarar verme davranışları: Çocukların tipik kendilerine zarar verme davranışları arasında kafalarını vurmak, kendilerine vurmak, dudak ısırmak, tırnak yemek, deriyi çimdiklemek-tırmalamak, kendini ısırmak ve saç yolmak bulunmaktadır.
- Psikotik kendine zarar verme davranışları: Bu türdeki davranışlar daha ciddi ve daha nadir görülmektedir.
- Kompulsif kendine zarar verme davranışları: Saç yolmak, deriyi çimdiklemek ve tırnak yemek gibi tekrarlayıcı eylemler yer almaktadır.
- Dürtüsel kendine zarar verme davranışları: Kendini kesmek, kendini yakmak ve kendine vurmak gibi ani ve dürtüsel eylemler dürtüsel kendine zarar verme davranışlara örnek olabilir.
Kendine Zarar Veren Çocuğa Ebeveyn Yaklaşımı Nasıl Olmalı
Ebeveynler bu gibi durumlarda oldukça büyük roller üstlenmelidir. Bilinçli yaklaşım sağlayabilmek için kendine zarar veren çocukların neden zarar verdiklerini anlamalı, çocuğun bu sorunun üstesinden gelebilmek için rehber olmalıdırlar. Gerekli araştırmaları yapıp, çeşitli eğitimlere başvurabilirler.
Çocuğun çevresinde kendisine zarar verebilecek nesneleri ortadan kaldırmak güvenli bir ortam oluşturmak adına etkili bir çözümdür. Bıçaklar, çakmaklar, ilaçları çocuğun erişemeyeceği bir yere koymak çözüm olacaktır. Çocuğun yaşadığı alanı güvenli bir hale getirmek oldukça önemlidir. Çocuğun kendine ait bir alanı olduğu, kendisini güvende hissedeceği bir yer olması gerekmektedir.
Eğer çocuğun kendine zarar verme davranışı var ise, uzman bir çocuk psikoloğu ya da psikiyatrdan muhakkak destek alınmalıdır. Çocuğun davranışlarını ve ruh halini bir profesyonelin takibinde olması oldukça önemlidir. Gerekirse aile terapisi alınmalıdır. Çocuğun duygularını ifade edebilmesi için açık iletişim kurmak oldukça önemlidir, kendisini konuşarak ifade edebilmesi kendisine zarar verme davranışlarından kurtulması için oldukça önemli bir adımdır.
KAYNAKLAR
Demir, P., & Çakın Memik, N. (2020). Kendine Zarar Verme Davranışı ve Çocukluk Dönemi Örselenme Yaşantıları: Bir Gözden Geçirme. Üsküdar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20,129-155.
Helvacı Çelik, F. G., & Hocaoğlu, Ç. (2017). Kasıtlı Kendine Zarar Verme Davranışı. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar-Current Approaches in Psychiatry, 9 (2), 209-226.