Çocuklarda yalan söyleme alışkanlığı, genellikle çocukların dil gelişimi ve bilişsel yeteneklerin bir parçası olarak ortaya çıkmaktadır. Çocuklar, hayal güçlerini kullanarak gerçek dışı hikayeler anlatabilirler. Bu davranış, 2-5 yaş aralığında sıklıkla görülmektedir. Çocukların hayal dünyası ile gerçeği ayırt edememelerinden kaynaklanmaktadır. İleri yaşlarında da yalan söyleme alışkanlığı devam ederse, ebeveynlerin bu durumu dikkatle değerlendirmesi ve bu duruma uygun yaklaşımlar geliştirmeleri önemli olmaktadır.
Mitomani Hastalığı Nedir?
Mitomani, bilinen bir diğer adıyla yalan söyleme hastalığı, bireylerin sürekli ve gereksiz yere yalan söyleme eğiliminde olduğu bir ruhsal bozukluktur. Bu durum, patolojik yalancılık olarak da bilinmektedir. Yalan söylemek daha çok durumsal bir niteliğe sahiptir ve istemli bir şekilde ortaya çıkmaktadır. Mitomani ise, içinde bulunulan ruh hali sebebi ile mitomaniye sahip bireyin söylediği yalanlar onun fantastik dünyasının çıktısıdır. İstemsizdir ve patolojik bir nitelik taşımaktadır. Mitomani yalancılık ile karıştırılmamalıdır. Yalan söyleyen kişi, gerçek ile yalan arasındaki farkı bilir ancak mitomani sahibi birey, karşısındaki kişiyi kandırmak amacı ile yalan söylememektedir. Öyle ki, söylediği yalana kendisi de inanmaktadır.
Mitomaniye sahip bireyler, gerçeği çarpıtma veya tamamen uydurma konusunda büyük bir ustalık gösterirler ve bu yalanları söylemeleri için herhangi bir sebepleri olmasına gerek yoktur. Mitomani genellikle dikkati üzerine çekmek, toplumda yer edinmek ya da sempati toplamak amacı ile ortaya çıkmaktadır. Mitomaniye sahip kişi, nedeni olmaksızın söylediği yalanalrla karşısındaki kişileri kolaylıkla inandırabilmektedir. Herhangi bir olayı kendisi yaşamış ya da birebir tanığı olmuş gibi anlatabilir.
Çocuklarda Yalan Söyleme Nedenleri
Bazı çocuklarından 2 yaşından itibaren yalan söylemeye başladığı, okul öncesi dönemin sonuna kadar çoğunlukla tüm çocukların yalan söyleyebildikleri görülmektedir. Çocuklar 2 yaşına doğru konuşmaya başlamaları ile birlikte yalanı değerlendirmek anlaşılabilir bir hale gelince; erken dönemde çocuklarda görülen, kendi menfaatlerini gözetme amacı ile söyledikleri yalanların, benlik kavramı ve zihinsel durumlara yönelik anlayışla birlikte ortaya çıktığı aktarılmıştır. Benlik kavramı 15-24 aylar arasında, zihin kuramı becerisinin ilk adımı ise ilk olarak 2 yaş civarında oluşmaya başlamıştır. 3 yaş civarındaki çocukların çoğunluğunun yalan söyleme becerisi gösterebildikleri bulunmuştur. Yalan söyleyen çocukların bu davranışa başvurma amacının genellikle ceza durumundan kaçınma ve kendilerini koruma üzerine olduğu bilinmektedir. 4 yaşındaki çocukların çoğu ise bir yanlışı gizlemek ve olabilecek cezalardan kaçınmak üzere yalana başvurdukları bilinmektedir.
3-6 yaş aralığındaki çocukların yalan söyleme nedenleri ise genellikle; sorumluluklardan kaçınma, kontrol gücü elde etme ve kardeşe suçlamada bulunma olmaktadır.
Beyaz yalan diye adlandırılan yalanların, çocukların akranları ve/veya başkaları ile etkileşim ve ilişki kurmaları için gerekli olan sosyal becerileri öğrenme amacı ile kullandıkları bilinmektedir.
Çocuklarda Yalan Söyleme Belirtileri
Yalan söylemek, çocuğun kendi benlik sınırlarını ççizmesinde, özerkliğini tanımlaması ve kabul ettirmesinde yer alan önemli bir unsurdur.
Yalan Söyleyen Çocuğa Karşı Ebeveyn Tutumu Nasıl Olmalıdır?
Çocukların yalan söyleme eğiliminde olduğunu düşünen ebeveynlerin yapabilecekleri bazı şeyler;
- Çocuklar iyi bir gözlemleyicidirler ve taklit yolu ile öğrenirler. Ebeveyn olarak anne ve babanın (veya bakım verenin) söyledikleri ve yaptıkları şeyler arasında tutarlılık olması gerekmektedir.
- Ebeveyn olarak çocuğunuzun yalan söylemesine olanak sağlayacak durum ya da olaylar oluşturmaktan kaçınmanız gerekmektedir.
- Çocuğunuz belirli yaş sonrasında ve sürekli tekrar eden biçimde yalan söyleme davranışında bulunuyorsa bir uzmandan destek almak fayda sağlayabilir.
- Ebeveyn olarak çocuğunuzun yalan söylediği olayın veya durumun içeriğine değil, onu yalan söyleme davranışına iten nedene odaklanmanız gerekmektedir.
- Ebeveyn olarak sizlerin tutum ve davranışı çocukları yalan söyleme davranışına yönlendirebilmektedir. Bu sebeple, aşırı kuralcı veya otoriter ebeveyn tutumlarından kaçınmanız, çocuğunuzun yalan söyleme davranışına yönelmesinin önüne geçer.
- Ebeveyn olarak çocuğunuzun yaptığı ve sizlerin yanlış bulduğu durum/lar karşısında ceza ile sonuçlandırmaktan kaçınmanız, çocuğunuzun kendisini daha rahat hissederek yalan söylemekten kaçınmasına neden olacaktır.
- Çocuğun yalan söylediğini anladığınız durumlarda, onu bu yalanla yüzleştirmek yerine sizlerin ebeveyn olarak bu durumun farkında olduğunuzu belirtecek ortamlar oluşturabilirsiniz.
- Ebeveynler ile çocukların etkili etkileşim ve iletişim içerisinde kalmaları, çocukların kendilerini rahatlıkla ifade edebilecek benlik algılarının oluşmasına katkı sağlayacağı gibi bu sayede yalandan da olabildiğinde uzak kalmalarını sağlamaktadır.
- Ebeveynler olarak çocukların çok başarılı olacağı beklentisinden ziyade onlardan başarabileceği şeyleri isteme üzerinde kalmanız ve istemeniz de çocuklar için fayda sağlayacaktır.
- Çocukları çevredeki kişilerle, akranları ile ya da kardeşleri ile kıyaslamaktan ebeveyn olarak kaçınmanız gerekmektedir.
- Çocuğun en çok hangi konu ya da olaylar üzerinde yalana başvurduğunu gözlemleyip, o konu veya durum üzerinde olağan sorunları gözden geçirebilirsiniz.
- Çocuklar da herkes gibi takdire ve onaylanma ihtiyacına gereksinim duymaktadırlar. Çocukların onaylanmak adına yalana başvurabildiklerini de aklınızdan çıkarmamanız ve gerekli olduğunda, yerinde zamanında olacak şekilde çocuklarınızı onaylamanız gerektiğini atlamamanız, onların gelişimi açısından fayda sağlayacaktır.
Yalan Söylemeyi Önlemek İçin Neler Yapılmalıdır?
Anne baba olarak her şeyden önce çocuklara iyi bir model olmak, onlara verilen sözleri tutmak gerekir. Çocuklara yalan söyleme demek yerine doğru söylemenin önemi belirtilmeli ve aynı zamanda bunu ebeveynlerin davranışları ile de göstermeleri gerekmektedir.
Yalan Söyleyen Çocuklarda Ne Zaman Uzman Tedavisi Gerekir?
0-7 yaş arasında çocuklar için dünya çok iyi ve yaşanılası güvenli bir yerdir. Bu yaş aralığında çocuklar çevrelerini (akranlarını, ebeveynlerini ve sosyal çevrelerini) gözlemleyerek model alırlar ve taklit yolu ile deneyim elde ederler. Küçük çocuklarda görülen yalan söyleme davranışı, gerçek yalandan farklı olmaktadır. Uzmanlar, 7 yaşından önce çocukların yalan söylemediğini ileri sürerler.
Yalan bazen bir patoloji belirtisi olabilir. Çocuğun yalanı alışkanlık haline getirdiği durumda çevresi ile olan ilişkisi gözden geçirilmeli ve bir uzmandan destek alınması gerekebilir.
KAYNAKLAR
Aydın, M. Ş. (2021). Çocuklarda Yalan Söyleme Davranışı ve Gelişim Süreçleri. Muhakeme Dergisi, 4 (1), 1-13.
Gürel, E., & Muter, C. (2007). Psikomitolojik Terimler: Psikoloji Literatüründe Mitolojinin Kullanılması. Sosyal Bilimler Dergisi, 1, 537-569.