Çocuklarda Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), dikkat eksikliği, aşırı hareketlilik ve dürtüsellik belirtileriyle karakterize olan nörogelişimsel bir bozukluktur. Genellikle erken çocukluk döneminde ortaya çıkar ve çocukların akademik, sosyal ve aile yaşamlarını olumsuz etkileyebilir.
Çocuklarda Dikkat Eksikliği Nedir?
Nörogelişimsel bozukluklardan biri olan dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, erken çocukluk döneminde başlayan, temel belirtileri dikkatin sürdürülebilmesinde zorluk, aşırı hareketlilik ve dürtüsel davranışların bir araya gelmesi şeklinde tanımlanır.
Tüm dünyada görülme sıklığı %5-7 arasında, okul çağı çocuklarında %3-5 oranında görülmektedir. Erkeklerde kızlardan daha sık görülmektedir. Bunun nedeni; erkek çocukların biyolojik ve genetik donanımları nedeniyle dışa yönelim bozukluklarına daha eğilimli olduklarını, kız çocuklarındaki problemlerin ise, daha çok kaygı bozukluğu gibi içe yönelim problemleri olduğunu belirtilmektedir. Ayrıca erkek çocuklardaki dışa yönelim problemlerinin çevre tarafından daha kolay tolere ediliyor olması da davranış problemlerini daha kalıcı hale getirebilmektedir.
Dikkatsizlik; matematik, okuma ve heceleme becerilerinde görülen sorunlar gibi öğrenme güçlüklerinin işaretçisi olması sebebi ile akademik başarı ile doğrudan ilişkilidir.
Çocuklarda Hiperaktivite Nedir?
Hiperaktivite aşırı ve uygunsuz motor aktivite olarak tanımlanmaktadır. Çevresel uyaranlara karşı seçici olmayan, pasif ve amaçsız anormal cevap oluşturmayı da içermektedir. Hiperaktivite, düşük çevresel uyaran durumlarında artış göstermektedir. Bu durum hiperaktivitenin duyu arayışı fonksiyonu olduğunu varsayan teorileri desteklemektedir. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan çocuklar sürekli hareket ediyor gözükseler de hiperaktivite ile motor problemler bağlantılıdır. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan çocuklar spor aktivitelerinde daha düşük performans gösterirler, kaba motor becerileri ve fiziksel kapasiteleri ortalamanın altındadır.
Çocuklarda Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Nedenleri
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun kesin nedeni henüz bilinmemektedir. Yapılan araştırmalar sonucunda 4 farklı varsayımdan söz edilmektedir. Birincisi doğum öncesinde, doğum sırasında veya doğumdan sonra bebekte beyin hasarı oluşturabilecek ve bebeğin merkezi sinir sistemindeki gelişme sorunlarının hiperaktiviteye neden olduğudur. Özellikle, erken doğan ve doğum ağırlığı düşük olan çocukların hiperaktivite oranlarının yüksek olması dikkat çekicidir. İkincisi genetik yatkınlık olmaktadır. Üçüncüsü ise, araştırmalara göre beyinde var olan bazı nörokimyasalların metabolizmasındaki bozukluğun hiperaktiviteye neden olduğudur. Son olarak yakın zamanda yapılan araştırma sonuçlarına göre beyin hücrelerindeki glikoz kullanımındaki bozukluğun hiperaktiviteye neden olması olarak bulunmuştur.
Çocuklarda Dikkat Eksikliği Belirtileri
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu tanısı her ne kadar 9 yaşından önce verilmese de semptomlar tipik olarak çocuk okula başlamadan önce ortaya çıkmaktadır. Ebeveynler, bazen dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan çocuklarının diğer çocuklara göre daha fazla ağladıklarını, daha huzursuz ve sinirli olduklarını ve daha az uyuduklarını belirtmişlerdir. Hatta bazı anneler, bu çocukların doğumdan önce karınlarında daha fazla tekme attıklarını bile söylemiştir. Gelişimsel yapı taşları daha erken gelişebilir. ‘Motorik olarak güdülenmiş’ olan bu çocuklar bir yerde sessizce oturmakla ilgili zorluk yaşarlar. Aynı zamanda sakar olabilir ve koordinasyon ile ilgili problemler yaşayabilirler.
DEHB olan çocuklarda okul, ev ya da arkadaşlar ile ilgili sorunlar sık görülmektedir. Okulda beklenilenin altında performans gösterirler, dikkatle ilgili sorunlar yaşamaları derslerde öğrenmelerini güçleştirir, ödevlerinin başına oturmakta ve ödevlerini tamamlamakta zorlanırlar. Konuşmaların arasına giren ve sırasını beklemekte zorlanan çocuklardır. Arkadaşlarının oyunlarını böldükleri, düşünmeden davrandıkları ve kurallara uymakta zorluk yaşadıkları için sıklıkla arkadaşlarıyla sorun yaşarlar. Verilen görevlerin yarısını unutup gelirler, başladıkları işleri tamamlamakta zorlanırlar, dış uyaranlarla dikkatleri kolayca dağılabilir. Eşyalarını, ödevlerini unutabilirler, kaybedebilirler ve bu nedenle aileleri onların “çok unutkan” olduklarını söyleyebilir. Sık sık ufak-tefek kazalar atlattıkları için “sakar” diye nitelenebilirler.
Öğretmenleri tarafından genellikle sürekli hareket halinde olan, huzursuzlukları olan ve kıpır kıpır olmaları sebebi ile dersi bölen, sınıf içerisinde dolaşan, çok sık konuşan, başkalarının konuşmasını kesen/bölen, sıra beklemekte güçlük çeken ve sessizce oynamakta zorlanan çocukların gözlemlendiği bilinmektedir.
Çocuklarda Dikkat Eksikliği Tedavileri
Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu tedavisinde ilaç, psikoterapi ve özel eğitim desteği önemlidir. Tedavi için okul öncesi ve okul döneminin ilk yılları çok değerlidir. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu belirtileri yaş ilerlemesi ile değişmektedir. Hiperaktivite zamanla azalır ancak dikkat eksikliği belirtilerinde yaş ile görülen bir gerileme görülmez. Bu sebeple dikkat, akademik yaşamı da etkilemesi nedeni ile desteklenmesi gereken bir alandır. Attentioner İle Dikkatimi Topluyorum Programı ile çocukların dikkat, konsantrasyon becerileri desteklenebilmektedir.
Çocuklarda Görülen Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Durumlarında Ebeveyn Yaklaşımı Nasıl Olmalıdır?
Çocuklarda dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu tedavisi için en önemli ve ilk atılacak büyük adım bu bozukluk-hastalık hakkında ailenin bilgilendirilmesidir. Ailenin çocuğa yaklaşımı önemli bir etkendir. Ailenin tedavi sürecinin uzun soluklu olduğunu bilerek sabırlı kalması ve çocuğu desteklemesi önemlidir.
Çocuğun okul hayatı da önemli bir noktadır. Çocuğun sınıf öğretmeni ve rehber öğretmeni ile durum ile ilgili bilgilendirme yapılmalı ve çocuğa uygun sınıf içerisinde düzenlemelere gidilmesi gerekmektedir. Böylece, çocuk kendi yetkinliği çerçevesinde sınıf düzenlemesinin de desteği ile öğrenme sürecine katkı sağlanacaktır. Çocuğun sınıf içerisinde başarısı görülüp cesaretlendirilmeli, yanlış yaptığı durumlarda destekleyici tutumlar ile karşılaşması kıymetli adımlardır.
Dikkat Ekskliği ve Hiperaktivite Yaşayan Çocuklara Yardımcı Olabilecek Oyun ve Etkinlikler
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan çocuklar için dikkat güçlendirmeye destek olabilecek oyun ve etkinliklere örnek olarak; dikkat güçlendirme setleri ile çocuğun dikkat süresi desteklenmesi çocuğun yeterlilik hissini ve kendine güvenini güçlendirecektir. Yanı sıra, bazı oynanacak oyunlar; saklanan bir eşyayı bulma, hatırlama oyunu, farklı olan resmi bulma gibi basit oyunlar da aile ile oynanarak çocuğun dikkatini güçlendirilebilir. Aynı zamanda aile ve çocukların birlikte geçireceği zamanı taçlandırmaktadır. Hiperaktivitesi ön planda olan çocuklar için hareketi destekleyen bir hayat tarzı, abur cubur tüketimini azaltmak da çocuklar açısından fayda sağlamaktadır. Dürtüselliği ön planda olan çocuklar için evde uygulanabilecek ‘bekletme çalışmaları’ ve aileye çocuğa yönelik sınır koyma eğitimi verilebilir.
KAYNAKLAR
Belen, Ö. (2019). Animasyon Terapisinin Dikkat Eksikliği Ve Hiperaktivite Bozukluğu Olan Çocuklarda Dikkat Ve Dürtüsellik Seviyelerine Etkisi. Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
Kaymak Özmen, S. (2010). Okulda Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB). Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 6(2), 1–10.
Öner, P., Öner, Ö., & Aysev, A. (2003). Dikkat Eksikliği Hiperaktive Bozukluğu. Ankara Ü. Tıp Fak. Çocuk Psikiyatrisi, 12(3).
Uzun, M. E., Uçar, H. N. & Vural, A. P., (2019) Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Olan Ergenlerde Bağlanma Özellikleri ve Ebeveyn Tutumları. Güncel Pediatri, 17(2):300-289.
Soysal, Ş. & Özdemir, B. (2004). Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğuna Genel Bir Bakış. Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi, 13(3), 89-90.
Doğangün, B. & Yavuz, M. (2011). Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu. Türk Ped Arf, 46, 25-8.
Börekçi, B. (2017). Okul Öncesi Çocuklarda dikkat eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Belirtilerinin, Davranışsal, Sosyal Problemler ve Aile İşlevselliği ve Ebeveyn Tutumları İle İlişkilerinin Değerlendirilmesi, Işık Üniversitesi, İstanbul.
