Anne ve babanın yeri çocukların yaşamında çok büyük bir öneme sahiptir. Anne veya baba kaybı yaşayan çocukların duygusal, fiziksel ve sosyal açıdan hasar görmektedir. Bu asar zamanla, çocukların tüm yaşamını etkileyebilecek düzeye ulaşabilir.
Anne ve baba, çocuklar için bakım veren, güven ve destek sağlayan ve onları büyüten bireylerdir. Ebeveyn kaybı ile meydana gelen değişimlere çocukların uyum sağlaması zaman almakta ve bazen bu uyumun sağlanması her zaman kolay olmamaktadır.
Ebeveyn Kaybında Çocukların Yas Dönemi
Çocukların ölüm kavramını algılamaları yaş ve gelişim dönemlerine göre farklılık göstermektedir. Bu da, çocukların anne – baba kaybı ile başa çıkmaları ve ölümü anlamlandırmaları açısından etkili olmaktadır. Çocukların yaş ve gelişi dönemlerine göre nasıl tepki vereceklerini bilmek, yas sürecinde çocuklara yetişkinlerin nasıl bir tutum ile yaklaşacaklarını bilmeleri açısından önem taşımaktadır. Yas sürecinde olan çocukların duygularının farkında olmaları ve önemsenmeleri çocuklar için büyük önem taşımaktadır.
Annenin uzun soluklu yokluğu ya da ölümü ile birlikte bebekte ağlamalar, uyku problemleri, tedirgin olma hali görülebilir. Bu tepkiler çocukların annelerinin yokluğuna karşı gösterdikleri yas tutma sürecini belirtmektedir.
Okul dönemindeki çocukların soyut düşünme becerileri daha da ivmelendiğinden ötürü ölüm kavramını anlayabilirler. Bu dönemdeki çocuklar, yetişkinlere benzer şekilde yas tutabilirler, üzülebilirler, uyku problemleri, iştah değişikliğ,I, ağlama, saldırganlık, içe kapanma, alt ıslatma gibi sorunlarla karşılaşabilirler. Aynı zamanda okul dönemindeki çocukların anne – baba kaybı yaşamaları; okul başarılarında değişiklik, uyumayı, okula gitmeyi, akranları ile oyun oynmaayı reddedebilirler. Fobiler, anksiyete ve huzursuzluk da ortaya çıkabilir.
Çocukların yas süreci yetişkinlerin yas süreci ile farklılık taşımaktadır. Yetişkinler yası daha yoğun yaşarlar, çocuklar ise ilk şoku atlatabilirler. Çocukların kayıp ile baş etmesindeki en büyük destek sağ olan ebeveynin varlığı ve onun duygularını yaşama halidir. Çocuğa ölüm söyleneceğinde bunu çocuğa en yakın ya da anne veya babasından gelmesine dikkat edilmelidir.
Duygusal Problemler
Yetişkinler için bile kayıp, bireyin yaşamında önemli bir yer tutan yaşam olayıdır. Çocuklar için ise özellikle kaybedilen kişi anne ya da baba olduğunda, olumsuz bir yaşam deneyimi olarak değerlendirilir ve çocukların ruh sağlığını etkilemektedir. Çocukluk çağında yakın kaybının depresyon ile ilişkili olabileceğine dair araştırmalar sonucunda bulgular saptanmıştır. Ebeveyn kaybı, travma olarak ele alınmaktadır. Çocukların ebeveyn kaybı sonrasında psikolojik, duygusal ve davranışsal anlamda kendilerini savunmasız hissettikleri söylenebilir.
Sosyal Problemler
Anne ya da baba kaybı, çocuklar üzerinde derin ve uzun süreli sosyal etkiler bırakabilmektedir. Bu etkiler, çocuğun yaşına, kişisel özelliklerine ve çevresel faktörlere bağlı olarak değişiklik gösterebilir.
- Duygusal ve davranışsal sorunlar: Ebeveynlerinden birisini ya da her iki ebeveynini kaybeden çocukların depresyon, anksiyete, öfke ve stres problemleri yaşadıkları görülmektedir. Yas sürecinde duygusal olarak zorlanabilen çocukların davranışlarına da bu durumun yansıdığı görülebilmektedir.
- Akademik performans: Ebeveyn kaybı çocukları her alanda etkilediği gibi akademik anlamda da olumsuz etkileyebilir. Dikkat dağınıklığı, isteksizlik ve okul performansında düşüş meydana gelebilir.
- Sosyal ilişkiler: Ebeveyn kaybı yaşayan çocuklar, sosyal yaşamlarında da ilişkisel anlamda zorluklar yaşayabilirler. İçe kapanma, çekingenlik ve güven problemleri yaşadıkları görülmektedir.
- Fiziksel sağlık: Duygusal anlamda yaşadıkları çocuklar için yoğun olabilir ve bu nedenle çocukların fiziksel sağlıkları da etkilenebilir. Uyku problemleri başta olmak üzere iştahsızlık, ağrı sızı gibi fiziksel belirtiler görülebilmektedir.
Ebeveyn Boşanmalarının Çocuklara Olan Etkileri
Anne babası boşanan çocuk ve ergenler ile anne babasını kaybeden çocuk ve ergenlerin yalnızlık algılayışları ve düzeyleri birbirine benzer görülmüştür. Boşanmanın çocuk üzerine olumsuz etkileri 6 -12 ay arasında görülmektedir ve bu olumsuz etkiler azalarak çocukların boşanmaya uyum gösterdiği görülmektedir. Çocuk üzerinde boşanmanın kısa süreli etkilerine bakıldığında depresif belirtili duygudurum ve içe çekilmenin gözlemlendiği belirtilmektedir. Boşanma sonrasında yaygılık gösteren problemlere; sinirlilik, problemler karşısında baş etmede güçlük yaşama, sonunu düşünmeden ani hareket edebilme örnek olarak verilebilir.
Ebeveyn boşanmasından sonra çocuk ve anne arasındaki ilişkinin sıcak, ilgili, kapsayıcı ve kabul edici olmasının çocuğu boşanmanın olumsuz etkilerine karşı koruyabileceği söylenebilir. Ebeveynlerin boşanması sonucunda çocukların olumsuz etkilenmeleri yalnızca boşanmaya bağlı değil aynı zamanda başka etkilerin de olduğu bilinmektedir.
Anne babanın psikolojik sağlamlığı, tutum ve davranışları, çocuğun yaşı, kişilik özellikleri, baş etme becerileri ve çevreden aldıkları destek de çocuğun boşanmaya vereceği tepkileri belirleyen etkiye sahip olmaktadır.
Ebeveynler Boşanma Süreçlerinde Nelere Dikkat Etmelidir?
Anne ve babanın boşanma sonrasında gösterdiği bazı hatalı tutum ve davranışlara örnek olarak;
- Aşırı şekilde çocuğu koruyucu bir tutum sergilemek; çocuğun gelecek yaşamda bağımlı kişilik örüntüsü geliştirmesine ve kendisine güveninin kırılmasına neden olabilmektedir.
- Anne ya da babanın, boşanma sonrasında çocuğu ile olan ilişkisinin zayıflaması.
- Boşanma sürecinde anne ve baba arasında ne yaşanmış olursa olsun, çocuğa bunu yansıtarak anne babanın birbirini suçlayıcı sözler sarfetmesi çocuk açısından olumsuz bir durumdur.
- Boşanmadan sonra bir ebeveynle olan çocuğun diğer ebeveyni ile görüşmesine engel konulması da çocuk için olumsuz etkilere sahip olan faktörlerden birisi olmaktadır.
KAYNAKLAR
Vural, Gökhan. (2021). Çocuklarda ebeveyn kaybi ile ebeveyn boşanmasinin travmatik etkileri. İksad Yayınevi.
Attepe, S. (2010). Anne Baba Kaybının Çocuklar Üzerindeki Etkileri. Aile ve Toplum Eğitim Kültür ve Araştırma Dergisi, 11 (6), 23-28.